Als er iets is dat weerstand bij burgers oproept, dan is het wel de manier waarop overheden met participatie omgaan. Het is althans mijn ervaring dat bezwaarmakers dit punt altijd uitgebreid aanvoeren tijdens zittingen van bezwarencommissies. Het verwijt komt er dan steevast op neer dat zij op dat vlak meer hadden verwacht van de ontwikkelaar en de overheid. Vaak volstaan ontwikkelaars van bouwplannen met het enkele malen informeren van burgers over hun plannen. Soms wordt enkel een informerende flyer uitgedeeld in de buurt. En soms ook wordt er bij slechts enkele mensen aangebeld om deze mondeling te informeren. De burger verwacht meer, maar de vergunning verlenende overheid vindt het allemaal prima, tot groot ongenoegen van de burger die zich vanuit zijn ongenoegen over de gang van zaken bozer en bozer maakt en op basis daarvan blijft doorprocederen tegen het project.
Naast jurist ben ik ook applied psychologist. Als zodanig heb ik enige jaren geleden een onderzoek gedaan naar de psychologische mechanismen bij weerstand (bezwaren) tegen overheidsbesluiten. Gaat het bij die weerstand vooral om zakelijke en rationele bezwaren of speelt er meer? Er bleek inderdaad (veel) meer te spelen, zoals angsten, wantrouwen en identiteitsprocessen. De kennis en ervaring die ik in dat verband heb opgedaan, heb ik later goed kunnen gebruiken in mijn juridische werk. Zo ook als ik als jurist optreed in bezwarenzaken voor de overheid (veelal een gemeente). De laatste tijd heb ik zaken meegemaakt die goed aansluiten bij een bijzonder aspect van het onderzoek dat ik eerder heb gedaan.
Deze week las ik een interessante opmerking van een jurist over het misbruik dat steeds vaker wordt gemaakt van het bestuursrecht. Ik weet niet meer waar ik het las. Doet er ook niet toe. Het was een terloopse opmerking. Het ging over handhavingsverzoeken die bij gemeenten worden ingediend door personen die in een burenruzie zijn verwikkeld. De jurist merkte op dat dergelijke verzoeken buiten behandeling moeten kunnen worden gesteld. De grondslag daarvan werd me niet duidelijk, maar ik kan me voorstellen dat gedacht moet worden aan misbruik van recht.
Als het goed is, ziet u onderaan een verleende omgevingsvergunning vaak staan dat deze direct kan worden gebruikt door de vergunninghouder, ook als u daartegen bezwaar maakt. Daarbij staat dan vaak dat indien u dat gebruik wilt voorkomen, u een verzoek om voorlopige voorziening kunt indienen bij de voorzieningenrechter van de rechtbank. Daarbij vraagt u dan aan de rechter om de omgevingsvergunning te schorsen. Hoe gaat zo’n procedure nu eigenlijk in zijn werk?
Het is bijna kerst, en dus tijd voor een kort stukje in het kader van de kerstgedachte. U weet wel, vrede op aarde en het, al dan niet tijdelijk, staken van vijandigheden op het slagveld. Tijd ook om eens hardop na te denken over conflicten in het algemeen, en datgene dat daarover dit jaar is geleerd in het bijzonder. Wat dat betreft goed nieuws: ik heb kunnen bijdragen aan de minnelijke oplossing van enkele conflicten. Maar ook wat teleurstellend nieuws, want ik ben bevestigd in datgene dat iedereen in conflictenland al wist: voorbij een bepaald punt op de escalatieladder lijkt bemiddeling zinloos. Over dat laatste wil ik het hier hebben.
Onlangs was het er weer van. In NRC en Trouw werd gebracht dat rechters nog wel eens bevooroordeeld zijn. Ze laten zich soms leiden door ‘maatschappelijke sentimenten’ (Trouw) of geven toe misschien wel eens een ongerechtvaardigd onderscheid te hebben gemaakt tussen verdachten van verschillende afkomst (NRC). Het werd allemaal gebracht alsof het ging om revolutionaire inzichten. Maar wie googelt op de woorden ‘rechterlijke vooroordelen’ komt erachter dat het een jaarlijks terugkerend nieuwsitem is. In 2020 ging het erover, in 2023, in 2024, en nu dus ook, in 2025.
De laatste tijd hoor ik het weer steeds vaker om mij heen, de twijfel over de onpartijdigheid van instituties in het bestuursrecht. Zo ken ik advocaten die gestopt zijn in het bestuursrecht omdat het procederen tegen de overheid toch geen zin zou hebben. “De overheid wint al haar procedures”, klinkt het dan. En: “Hoe kan ik dit nog verkopen aan mijn cliënt?” Of: “Ik raad mijn cliënten over het algemeen af om kosten te maken in een procedure tegen de overheid. Het is immers zinloos.” De cijfers liegen er inderdaad niet om. De overheid blijkt veruit de meeste bestuursrechtelijke zaken te winnen. Maar betekent dat ook dat de instituties in het bestuursrecht niet onpartijdig zijn?
Neem een eenvoudige zaak in het omgevingsrecht, bijvoorbeeld de verlening van een omgevingsvergunning van een klein bouwwerk, en je zal versteld staan van de hoeveelheid regels die van toepassing zijn, of die je op zijn minst even moet langslopen om te kijken of ze van toepassing zijn. De Omgevingswet, het Besluit bouwwerken leefomgeving, het Besluit kwaliteit leefomgeving, de Omgevingsregeling, het omgevingsplan van de gemeente, de provinciale omgevingsverordening en, niet te vergeten, de gigantische hoeveelheid aan beleid die op die regels is gebaseerd en zogenaamde ‘vaste rechtspraak’. Onlangs bedacht ik dat het er wel heel erg op begint te lijken dat de maatschappij steeds meer wordt ‘geprogrammeerd’. De maatschappelijke werkelijkheid, en de activiteiten daarin, lijken steeds meer te zijn gebaseerd (of ‘toegelaten’) op basis van een onderliggende codering. Alsof die werkelijkheid ‘draait’ op een onderliggend regelprogramma. En dat het gezien de steeds maar toenemende regelverdichting in ieder geval steeds meer die kant op lijkt te gaan.
Een van de nadelen van de rechtspraak ten opzichte van bemiddeling zou zijn dat de eerste wordt gekenmerkt door het zogenaamde toernooimodel dat partijen ertoe dwingt om in een strijdmodus tegenover elkaar te blijven staan. Ik heb daar hier eerder over geschreven. Het komt erop neer dat de rechtspraak alle kenmerken vertoont van een toernooi, of gevecht. Zo is er sprake van ‘opponenten’, van een ‘tegenpartij’, van een ‘(scheids)rechter’, van normen als ‘equality of arms’ en van winnen en verliezen. Aangezien de rechtspraak deze kenmerken inderdaad draagt, is de kwalificatie terecht. Maar uit het oog wordt verloren dat de rechtspraak hierin in wezen niet verschilt van andere maatschappelijke instituties, zoals ook de bemiddeling en alternatieve geschilbeslechting.
Of moet deze blog de titel ‘Het drama ‘Papier’’ hebben? Feit lijkt hoe dan ook dat de dagen geteld lijken voor het op verschillende wijzen heen en weer ‘schuiven’ van papier (brieven, dossiers, etc.). Ondergetekende heeft het de afgelopen tijd weer veelvuldig ervaren: post – hetzij ‘gewoon’, hetzij ‘aangetekend’ – komt niet aan, raakt (enige tijd) zoek of aangetekende post blijkt weg te kwijnen op een afhaalpunt omdat nooit een afhaalbericht bij de ontvanger is achtergelaten. En dat is een probleem, vooral in juristenland waar veel termijnen beginnen te lopen vanaf een postverzend- of ontvangstmoment. Het is bovendien een probleem dat enkel groter wordt. Vandaar de vraag: moeten we niet gewoon af van het papier?